شهرستان یزد اولین شهر خشت‌خام و دومین شهر تاریخی جهان است. این شهرستان به دلیل وجود جاذبه‌های شغلی، رفاهی و تمركز اداری پرجمعیت‌ترین شهرستان این استان به شمار می‌رود و با جمعیتی حدود چهارصدوپنجاه هزار نفر، تقریباً نیمی از كل جمعیت این استان را تشكیل می‌دهد. یزد شهر بادگیر ها و نگین كویر چندین سده پیش از آمدن اسكندر مقدونی به ایران، ناحیه ای آباد و از اهمیت نظامی، راه‌داری و بازرگانی برخوردار بود. در دوران ساسانیان، استخر بزرگ ترین كوره فارس بود و ناحیه یزد، بزرگ ترین منطقه استخر به شمار می‌رفت. یزد هم‌اكنون از سوی شمال به شهرستان های میبد و اردكان، از خاور به شهرستان های اردكان و بافق، از باختر به استان اصفهان و از جنوب به شهرستان تفت، ابركوه و مهریز محدود می شود. انواع صنایع ماشینی سنگین و صنایع سبك و دستی در این منطقه رواج دارد. زبان‌شناسان نیم زبان‌های (لهجه‌های) جدید ایرانی را به دو دسته باختری و خاوری تقسیم كرده‌اند. لهجه یزدی جزو نیم‌زبان‌های مركزی دسته باختری است كه در بخش باختری فلات ایران، تا حدود مرزهای عراق رواج دارد.در بیش‌تر نیم‌زبان‌های مركزی از جمله لهجه شیرین یزدی، اثر آمیختگی كم‌تری با زبان عربی دیده می‌شود. زرتشتیان یزد به زبان نیاكان خویش ـ زبان فارسی دری ـ سخن می‌گویند. زبان زرتشتیان یزد به دلیل پاره‌ای عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی آمیختگی بسیار با زبان فارسی پیدا كرده،‌ به طوری كه آهنگ ناتوان شدن و حتی، فراموش شدن آن روز به روز تندتر می‌شود؛ ولی گونه زبان دری برخی از روستاهای یزد از جمله روستای «زین‌آباد» كه كم‌تر زیر رخنه این عوامل بوده، پاك‌تر و دست‌ نخورده‌تر از گونه دری شهرستان یزد باقی مانده است. فرش بافی، چاقو سازی، سبد بافی، سنگ تراشی، پارچه بافی، زیلو بافی، سرامیك، سفال سازی، كرباس بافی، طلا و نقره كاری از مهم‌ترین صنایع دستی یزد به شمار می‌روند.شهرستان یزد از دیدنی‌های متعددی برخوردار است كه مجموعه امیر چخماق، مسجد جامع كبیر، زندان اسكندر، مجموعه حمام و بازارخان، خانه لاری‌ها، بقعه دوازده امام، باغ دولت‌آباد، موزه آیینه و روشنایی، مجموعه تاریخی هشت، مسجد چهل محراب، مسجد یعقوبی، دخمه زرتشتیان، آب انبار شش بادگیر، آتشكده زرتشتیان، مسجد ملا اسماعیل، خانقاه نعمت‌اللهی، خانه محمودی، بقعه سید شمس‌الدین، مسجد ریگ، گنبد مصلی عتیق، بقعه شیخ احمد فهادان تنها برخی از آن‌ها به شمار می‌روند.
یزد سرزمین قنات ها نیز است. در سی كیلومتری جنوب باختری شهر یزد، در دره‌ای به عرض تقریبی یك و نیم كیلومتر، شش رشته قنات به نام‌های «وقف‌آباد»، «رییس‌الدینی»،«میرزایی»،«روشن‌آباد»، «نهر خیلی» و «خواجه غیاث» حفر شده كه عمق مادر چاه آن‌ها بین 28 تا 68 متر متفاوت است. آب این قنات‌ها به شهرستان یزد و آبادی‌های «اهرستان»، «خیرآباد» و«عیش‌آباد»می‌رسد. قنات ها نیز یكی از دیدنی های مهم این شهرستان را تشكیل می‌دهند.

مکان های دیدنی و تاریخی


شهرستان یزد از جاذبه‌های متعدد طبیعی و تاریخی برخوردار است و مجموعه‌ی آن‌ها همراه با مردم خونگرم و مهربان یزد سفری به یاد ماندی را به مهمانان این خطه از ایران زمین نوید می‌دهد. برخی از مهم‌ترین مكان‌های دیدنی و تاریخی شهرستان یزد عبارتند از:

كویرهای اطراف یزد
آتشكده یزد
آرامگاه دوازده امام (دوره سلجوقی)
آرامگاه سید ركن الدین یامدرسه ركنیه (سده 8 هـ . ق)
آرامگاه شاه محمود
باغ دولت آباد
بنای مصلی دیگر یزد
پیرانگاها، مانند پیرن اركی : در جنوب یزد
دخمه زرتشتیان : كوی صفاییه
زیارتگاه درب مهرها
شهر اشك زر
شهر زارچ
گاهنبار خانه موبدان : یزد، كوچه دبستان دینیاری
گنبد ‌شیخ جنید (543 هـ . ق)
گنبد عتیق (سده 8 هـ . ق)
مدرسه خانقاه یا آرامگاه سید شمس الدین (167 هـ . ق)
مدرسه ضیاییه (زندان اسكندر از 631 هـ . ق)
مدرسه كمالیه (720 هـ . ق)
مدرسه و خانه حسینیان
مسجد جامع كبیر (سده 6 هـ . ق)
مسجد جامع كنونی (دوره آل مظفر)
مسجد میر چقماق (سده 9 هـ . ق)
مسجد بندرآباد(معروف به خانقاه شیخ تقی الدین دادا، از آثار اواخر سده 8 هـ . ق)  

 

صنایع و معادن


یزد علاوه بر كارگاه های كوچك نساجی و شیرینی سازی، دارای كارخانه های تولیدی بزرگ و كوچك پشم ریسی، ‌پشم بافی، نخ بافی، فرآورده های نایلونی، ابریشم بافی، پتوبافی، تویلد فرش ماشینی و موكت، میخ سازی، قند، بیسكویت، ملامین و پلاستیك، صنایع فلزی، تولید آرد، یخ سازی، نان ماشینی و ‌دستمال كاغذی است.  


کشاورزی و دام داری


كشاورزی یزد به دلیل بارش اندك به گونه كشت آبی است و رونق چندانی ندارد، تنها تلاش كشاورزان این ناحیه است، كه با بهره گیری از كم ترین آب و خاك حاصل خیز، توانسته اند كشاورزی را در محدوده ای اندك به دیگر بخش های اقتصادی پیوند دهند. از مهم ترین فرآورده های كشاورزی یزد می توان گندم، جو، آفتاب گردان، نباتات علوفه ای، جالیز، زیره، گوجه فرنگی، ‌بادمجان و سردرختی به ویژه انار، انجیر و پسته را نام برد. دامپروری نیزبه روش سنتی و صنعتی رواج دارد، اما به دلیل كمبود علوفه رونق زیادی ندارد. مردم آبادی های پیرامون شهر یزد، به پرورش گوسفند، بز، گاو و شتر می پردازند.  


مشخصات جغرافیایی


شهرستان یزد‌ در مركز استان یزد، در دره ای خشك و پهناور بین كوه های شیركوه و خرانق، ‌در 15 درجه و 53 دقیقه تا 40 درجه و 54 دقیقه درازای خاوری و46 درجه و 31 دقیقه تا 15 درجه و 32 دقیقه پهنای شمالی واقع شده است. این شهرستان از سوی شمال به شهرستان های میبد و اردكان، از خاور به شهرستان های اردكان و بافق، از باختر به استان اصفهان و از جنوب به شهرستان تفت، ابركوه و مهریز محدود می شود. میانگین بلندی شهرستان یزد از سطح دریا 1200 متراست. آب و هوای این شهرستان بیابانی و نیمه بیابانی با تابستان های گرم و خشك و زمستان های سرد و خشك بوده ‌و باران سالیانه اندك است. هر چه از نقاط دشتی به كوه های پیرامون آن نزدیك می شویم، زمستان ها سردتر و بارندگی بیش تر و تابستان ها معتدل تر می شود.
بر اساس سرشماری سال 1375جمعیت شهرستان یزد، 416569 نفر شامل 215850 نفر مرد و 200719 نفر زن بوده است. مردم یزد آریایی نژاد و از ایرانیان باستان هستند كه از آمیختن با سایر نژادها مصون مانده‌اند. زبان مردم یزد فارسی است، كه به لهجه شیرین محلی سخن می گویند. زرتشتیان شهر یزد نیز به زبان فارسی دری تكلم می كنند. مردم شهر یزد مسلمان و پیرو مذهب شیعه جعفری هستند. اقلیت های مذهبی زرتشتی، كلیمی و مسیحی نیز در این منطقه زندگی می كنند. پیش از ورود مسلمانان به ایران، مردم استان یزد نیز مانند مردم سایر نقاط ایران زرتشتی بودند. با انقراض حكومت ساسانیان در نیمه نخست سده اول هـ.ق، مردم بیش‌تر نقاط ایران از جمله یزد نیز به دین اسلام گرویدند؛ ولی برخی از آنان با پرداخت جزیه، آیین خود را حفظ كردند و زرتشتی باقی ماندند. قریب به اتفاق مردم استان یزد، مسلمان و پیرو مذهب شیعه جعفری هستند. از اقلیت‌های مذهبی كه در این منطقه زندگی می‌كنند، می‌توان از زرتشتیان، یهودیان و مسیحیان نام برد. یزدی ها مردمانی پاك اندیش و سخت كوش بوده و عیدهای ملی و مذهبی چون جشن سده، نوروز، زادروز زرتشت و مهرگان برگزار می کنند.
مهم ترین راه های آسفالته اصلی به یزد عبارتند از :
- راه یزد – اردكان – نوگنبد، به درازای 130 كیلومتر
- راه یزد – مهریز – شمس، به درازای 110 كیلومتر
- راه یزد – تفت، به درازای 18 كیلومتر
- راه دهشیر – ابركوه، به درازای 33 كیلومتر 


وجه تسمیه و پیشینه تاریخی


یزد‌ازكهن‌ترین مناطق ایران زمین است. یزدواژه‌ای باستانی است كه ریشه در «یشت yast »یا «یزت yazt» و «یسن yasn»به معنای ستایش، نیایش، پرستش، ایزد و ... دارد. یكی‌از فصول پنج‌گانه اوستا هم به یكی از این نام‌ها یعنی «یشت» خوانده شده است. در پاره‌ای از متون قدیمی، یزد را «دارالعباد» یا «دارالعباده» نیز گفته‌اند.«احمد كاتب» مورخ یزدی قرن نهم هـ.ق نوشته است: «در سال 504 هـ.ق، ملك‌شاه سلجوقی حكومت یزد را به علاءالدوله كالنجار واگذار كرد و آن را دارالعباده نامید.» در دوران هخامنشی و شاید بیش از آن «ایستاتیس» نامیده می‌شده که «هرفته» (فرافر) و «سریزد» كنونی، در 30 كیلومتری خاور شهر یزد بازمانده این منطقه واقع شده اند. یزد، یعنی آفریننده خوبی ها، پاكی ها و شهر خداست. نام گذاری این شهر با واژه «یزش» به معنای ستایش و نیایش در زبان پارسی میانه و با واژه یزدان یا یزتان به معنی پاك، مقدس، فرخنده و هم‌چنین به معنی ذات خدا در ارتباط است. یزد شهر بادگیر ها و نگین كویر چندین سده پیش از آمدن اسكندر مقدونی به ایران، ناحیه ای آباد و از اهمیت نظامی، راه‌داری و بازرگانی برخوردار بود. در دوران ساسانیان، استخر بزرگ ترین كوره فارس بود و ناحیه یزد، بزرگ ترین منطقه استخر به شمار می رفت. یزد، در زمان خلافت عثمان به دست مسلمانان افتاد. با روی كار آمدن صفاریان سیستان، یزد جزو قلمرو یعقوب لیث شد و در دوره آل بویه به دست فخرالدوله دیلمی افتاد.
از سال 536 تا 718 هـ . ق، اتابكان یزد یا آل وردان، خاندانی از امرای دیلمی از فرزندان وردان زور نام، كه خویشاوندان امرای اخیر بنی كاكویه بوده اند، بر این ناحیه حكومت می كردند. در زمان آل مظفر، حاكمان دوره تیموری و حكومت صفوی شهر یزد گسترش یافته و رو به آبادانی نهاد. سده های 7 تا 11 هـ . ق را دوران شكوفایی، آبادی و پر از جمعیت یزد خوانده اند. دورانی كه در آن، آثار زیبا، مسجدهای باشكوه، ‌مدرسه های بزرگ ومعماری اصیل شهری پدید آمد. در دوره زندیه، كریم خان زند مدت ها در باغ دولت آباد این شهر، كه از بناهای محمد تقی خان یزدی وهم زمان با شاهرخ میرزای افشار بود، به سر برد. در یورش افغان ها به ایران، مردم دلاور و آزاده یزد به رهبری میرزا عنایت سلطان، با آنان جنگیدند. محمود افغان در گشودن یزد ناكام ماند و سرانجام یزد را راها كرده و اصفهان را گشود. اشرف افغان پس از محمود، ‌حدود 4 سال با عنایت سلطان و جنگجویان رشید یزد جنگید و با نیرنگ، بر او و یارانش پیروز شد و جز مومن خان و محمد تقی خان، همه را كشت. مومن خان، از سوی نادرشاه افشار به حكومت كرمان گمارده شد و محمد تقی خان و بازماندگانش تا اواخر دوران قاجار، گاه در سمت حاكم و گاه مستوفی یزد خدمت كردند.