مطالعات تاریخی نشان داده است که پیدایش ملایر از دوره قاجاریه و با اهتمام شاهزادگان قاجار آغاز شده و توسعه یافته است. در گذشته در خاور و باختر شهر فعلی ملایر و با فاصله كمی از آن، دو آبادی وجود داشته كه در حال حاضر خرابه های قلعه های آن ها به چشم می خورد. این محلات هسته اولیه شهر ملایر را تشكیل داده و قلعه های آن ها قسمتی از محله های كنونی شهر را نیز در بر می گرفته است. مطالعات انجام شده نشان می دهد كه این قلعه احتمالا دارای هفت راه ورودی در اطراف خود بوده است كه هر یک به منظوری خاص و جهت افراد به خصوص و در زمان های معینی مورد استفاده قرار می گرفته اند. بیش‌ترین‌جمعیت شهرستان ملایر به كار كشاورزی اشتغال دارند. نوع كشت در این منطقه آبی و دیمی بوده و انواع محصولات در آن به عمل می‌آید. صنایع دستی یكی از فعالیت های مهم اقتصادی مردم این بوده و قالی بافی و فرش های جوزان و حسین آباد آن از معروفیت خاصی برخوردار است. هم چنین قالی های معروف به كسب‌ و ننج(دو روستای ملایر) دارای شهرت خاصی هستند كه بیش‌تر صادر می‌شوند. در برخی از روستاهای این شهرستان منبت كاری نیز معمول است كه بیش‌تر شامل مبل و صندلی و میز می‌شود و از صادرات عمده این شهرستان محسوب می‌شود. اقتصاد این شهرستان به ترتیب اهمیت مشاغل بر پایه كشاورزی، دام‌داری، باغ‌داری و صنایع دستی نهاده شده است كه دیگر فعالیت ها غالبا در كنار كار كشاورزی انجام می شود. منبت كاری كه بیش تر شامل مبل و صندلی و میز می شود، از صادرات عمده ملایر به تهران و سایر نقاط است. علاوه بر آن چه گفته شد زنبور داری و پرورش عسل نیز در این شهرستان رایج است. بنابراین انگور، كشمش، شیره انگور، باسلق، گردو،‌ بادام، تره بار،‌ دام زنده، فرآورده های دامی، فرش، آجر، سنگ سیلیس، سرب، نقره، لوازم منبت كاری،‌ عسل،‌ بوقلمون،‌ مرغ و تخم مرغ مهم ترین اقلام صادراتی ملایر را تشكیل می دهند. سنگ های استخراجی از معادن سنگ ساختمانی به مصرف كارخانه های سنگ بری این شهرستان می رسد. به دلیل غنای معادن در این منطقه اغلب كارخانه ها و صنایع در ارتباط با معادن منطقه مشغول فعالیت هستند. شهرستان ملایردارای مكان‌های تاریخی و دیدنی متعددی است.آتشكده باستانی نوشیجان، تالاب آق‌گل، زیستگاه حیات وحش لشگر، دریاچه مصنوعی و مجتمع سیاحتی كوثر، یخچال میرفتاح بوستان سیفیه برج سامن، آرامگاه‌حیقوق نبی(ع)، آرامگاه میررضی‌الدین آرتیمانی، مدرسه علمیه شیخ علی‌خان زنگنه و امام‌زاده اسماعیل سرابی (امام‌زاده كوه) از جمله مهم‌ترین مكان‌های دیدنی و تاریخی شهرستان ملایر به شمار می‌آیند.

مکان های دیدنی و تاریخی


آتشكده باستانی نوشیجان، تالاب آق‌گل، زیستگاه حیات وحش لشگر، دریاچه مصنوعی و مجتمع سیاحتی كوثر، یخچال میرفتاح بوستان سیفیه برج سامن، آرامگاه حیقوق نبی(ع)، آرامگاه میررضی‌الدین آرتیمانی، مدرسه علمیه شیخ علی‌خان زنگنه و امام‌زاده اسماعیل سرابی (امام‌زاده كوه) از جمله مهم‌ترین مكان‌های دیدنی و تاریخی شهرستان ملایر به شمار می‌آیند.  


صنایع و معادن


سنگ های استخراجی از معادن سنگ ساختمانی به مصرف كارخانه های سنگ بری این شهرستان می رسد. به دلیل غنای معادن در این منطقه اغلب كارخانه ها و صنایع در ارتباط با معادن منطقه مشغول فعالیت هستند. شهرستان ملایر از جهت معادن غیر فلزی به ویژه سنگ سیلیس و سنگ های ساختمانی جزو مناطق غنی كشور محسوب می شود. در شهرستان ملایر جمعا یازده معدن غیر فعال وجود دارد كه شامل هفت معدن سنگ سیلیس و 4 معدن سنگ ساختمانی و مرمریت، سنگ گچ و فلدسپات می باشد كه هنوز به مرحله استخراج نرسیده است. مهم ترین معادن فعال شهرستان ملایر عبارتند از :
1- معدن سرب و نقره آهنگران
2- معدن سیلیس آبدر
3- معدن سیلیس ازندریان
4- معدن سیلیس یا بارییس
5- معدن فلدسپات چغانی  


کشاورزی و دام داری


بیش‌ترین‌جمعیت شهرستان ملایر به كار كشاورزی اشتغال دارند. نوع كشت آبی و دیمی بوده و مهم ترین محصولات كشاورزی در شهرستان ملایر عبارتند از : گندم، جو، بنشن، تره بار و چغندر قند. فرآورده های باغی نیز عبارتند از انگور،‌ بادام، گردو، زرد آلو و سیب كه بعضی به صورت تازه و بعضی ( از جمله انگور ) به صورت خشكبار صادر می گردد. انگور مهم ترین محصول شهرستان ملایر محسوب می شود كه از آن فرآورده های متنوعی چون شیره انگور، باسلق و كشمكش تهیه می شود. كشمكش ملایر علاوه بر استان های دیگر به خارج از کشور، به ویژه به اروپا صادر می‌شود. دام‌داری نیز از رشته های اقتصادی مهم شهرستان ملایر به شمار می رود كه بیش تر به صورت سنتی رواج یافته و در روستاها به صورت پرورش گوسفند، بز، گاو و گوساله رایج است. هم چنین شیر گاوداری ها به كارخانه شیر پاستوریزه همدان حمل می‌شوند. بعضی از اقلام فرآورده های دامی به خصوص روغن، پنیر و كشك از صادرات مهم این شهرستان به شمار می‌آیند.هم چنین از دیگر فعالیت‌های مهم در این زمینه، پرورش طیور است كه گوشت آن به خوزستان و همدان صادر می‌شود. تعداد مرغ‌داری ها و مراكز پرورش طیور در این شهرستان زیاد و قابل توجه است. 


مشخصات جغرافیایی


ملایر از شهرستان های استان همدان است كه از شمال به شهرستان همدان، از خاور به شهرستان اراك ( استان مرکزی )، از جنوب به شهرستان بروجرد ( استان لرستان ) و از باختر به شهرستان های تویسركان و نهاوند محدود می‌شود. شهرستان ملایر به سه قسمت مركزی،‌ جوكار و سامن تقسیم شده و رود حرم آباد مهم ترین رود این شهرستان می باشد. شهرستان ملایر را می توان جزء مناطق كوهستانی دانست كه در حوزه سلسله جبال زاگرس قرار گرفته و در این كوه ها عوارض طبیعی جانبی زیبایی های خاصی را بوجود آورده اند. جمعیت شهرستان ملایر بر اساس سرشماری سال 1375 برابر با 062/297 نفر بوده است. اهالی شهرستان ملایر به زبان فارسی با گویش لری صحبت می كنند و دین آنها اسلام و مذهب شان شیعه می باشد.
1- راه آسفالت درجه یك اصلی ملایر – بروجرد به طول 59 كیلومتر به سمت جنوب
2- راه آسفالت فرعی ملایر – نهاوند به سمت جنوب باختر به طول 41 كیلومتر 

 

وجه تسمیه و پیشینه تاریخی


مورخان در مورد وجه تسمیه ملایر نظرهای مختلفی ارائه داده اند. برخی باور دارند که از آن جهت که در زمان مادها با روشن كردن آتش بر روی تپه ها و كوه های این منطقه، اخبار را به سایر مناطق می رساندند، این ناحیه « مل آگر » به معنی تپه آتش نامیده شد. روایت دیگری می گوید كه اعراب در زمان حمله به ایران، هنگام عبور از این منطقه به آب دست نیافته بودند و به همین دلیل آن را « ماء لایری » به معنی آب دیده نمی شود خواندند. بعدها منطقه به همین نام معروف شده و ملایر كنونی صورتی از آن عبارت است. ملایر از زمان های بسیار دور منطقه ای آباد و پر جمعیت بوده است. اسامی بعضی از روستاها مانند مانیزان، گوراب، اسكنان و ابنیه و آثار تاریخی به جای مانده منطقه از جمله دژگوراب و تپه نوشیجان حاكی از قدمت تاریخی این منطقه است. بنای شهر فعلی ملایر با حكومت فتح‌علی شاه قاجار در سال 1188 هجری مقارن است كه توسط محمد علی میرزا دولتشاه احداث شد و نخست به نام بانی آن دولت آباد خوانده شد، و سپس با انقراض سلسله قاجاریه به ملایر تغییر نام یافت.