خرم دره کوچک ترین شهرستان استان زنجان است که درون شهرستان ابهر در خاور استان واقع شده است. این شهرستان از طبیعت بسیار زیبایی برخوردار بوده و به برکت وجود ابهررود همواره در طول حیات خود از مناطق دیدنی و سرسبز استان زنجان بوده است. سفرنامه نویسانی که از این منطقه دیدار كرده اند، در سفرنامه های خود از آن با عناوین های "نیکو"، "خرم"، "سرسبز" و "دهکده آباد" یاد کرده اند. روایات متعدد مورخین و جغرافی دانان از این منطقه، پیشینه آبادانی و حیات منطقه را یادآوری می کند. كشتزارها و باغ های میوه كه با دستان پرتوان اهالی شهر و روستاهای خرم دره ایجاد شده، این منطقه را به ناحیه ای خوش آب و هوا و دیدنی تبدیل کرده است. بیش تر خیابان های خرم دره به دلیل انبوهی درختان، در سایه هستند و در فصول چهارگانه به تابلوهای زیبای طبیعی تبدیل می شوند كه تحسین هر بیننده ای را بر می انگیزند. شهرستان خرم دره کوچک ترین شهرستان استان زنجان بوده و از طبیعت زیبا و منحصر به فردی برخوردار است ولی به واسطه تاریخ یکنواخت خود، کمی مساحت و دهکده بودن در روزگار گذشته اثر تاریخی جالب توجهی وجود ندارد ولی خیابان بندی های منظم، طراوت آب و هوایی، دسترسی به خدمات و بازرگانی مطلوب و نزدیکی به بناهای تاریخی شهرستان ابهر، سبب شده که این منطقه بستر مناسبی برای اسکان مسافران منطقه سلطانیه و ابهر بوده و از قابلیت‌های خوبی در زمینه جذب جهانگردان برخوردار باشد.

مکان های دیدنی و تاریخی


كشتزارها و باغ های میوه كه با دستان پرتوان اهالی شهر و روستاهای خرم دره ایجاد شده، این منطقه را به ناحیه ای خوش آب و هوا و دیدنی تبدیل کرده است. بیش تر خیابان های خرم دره به دلیل انبوهی درختان، در سایه هستند و در فصول چهارگانه به تابلوهای زیبای طبیعی تبدیل می شوند كه تحسین هر بیننده ای را بر می انگیزند. شهرستان خرم دره کوچک ترین شهرستان استان زنجان بوده و از طبیعت زیبا و منحصر به فردی برخوردار است ولی به واسطه تاریخ یکنواخت خود، کمی مساحت و دهکده بودن در روزگار گذشته اثر تاریخی جالب توجهی وجود ندارد ولی خیابان بندی های منظم، طراوت آب و هوایی، دسترسی به خدمات و بازرگانی مطلوب و نزدیکی به بناهای تاریخی شهرستان ابهر، سبب شده که این منطقه بستر مناسبی برای اسکان مسافران منطقه سلطانیه و ابهر بوده و از قابلیت های خوبی در زمینه جذب جهانگردان برخوردار باشد.  

 

صنایع و معادن


از آغاز دهه چهل، با استقرار كارخانجات مواد غذایی مینو در حوزه نفوذی شهر خرم دره و به كارگیری حدود دو هزار نفر كارگر و كاركنان شاغل در این كارخانجات رونق و رشد خرم دره افزایش یافته و با توسعه بخش صنعت مواد غذایی و خدمات، چهره روستایی این منطقه به چهره صنعتی - خدماتی شهری تبدیل شده است. در پی رونق کشاورزی شرکت های بزرگ و کوچک نیز فعال شده و اسباب رونق خدمات صنعتی و بازرگانی این منطقه را فراهم كرده اند. دامداری در کنار کشاورزی از مشاغل مهم مردم منطقه است و پرورش انواع دام به صورت سنتی و صنعتی و پرورش طیور در مرغداری های بزرگ و کوچک در منطقه رایج است. صنایع دستی شهرستان خرم دره را بافته های داری شامل قالی بافی، گلیم بافی و جاجیم بافی که بیش تر توسط زنان و دختران و در روستاهای اطراف بافته می شوند، تشکیل می دهد 

 

کشاورزی و دام داری


اقتصاد شهر خرم دره بر پایه كشاورزی، دامداری و خدمات استوار است. کشاورزی در شهرستان خرم دره به دلیل استعداد فراوان از نظر آب های زیر زمینی و خاک های حاصلخیز رواج بسیار یافته و شغل اصلی مردم این ناحیه شده است. نوع كشت در این شهرستان آبی و دیمی و محصولات عمده آن گندم، جو، تره بار، انگور، لوبیا، بنشن، زردآلو، سیب و بادام است. شهرستان خرم دره قبل از ایجاد راه ‌آهن و جاده ترانزیتی و در كل تبدیل به یك شهر، دهكده خرم، آباد و پر رونقی در 6 كیلومتری شهر ابهر بود و در امر كشاورزی و زراعت فعالیت داشت، هم‌چنین برای مسافرینی كه از جاده ابریشم می گذشتند، محل استراحت و تجدید نیرو محسوب می شد.  


وجه تسمیه و پیشینه تاریخی


نام خرم دره برگرفته از موقعیت طبیعی این منطقه است و چون خرم دره روستای خوش آب و هوا و خرمی واقع شده بود، به این نام معروف شده است. چنان که از آثار و نوشته های مورخین، جغرافی دانان و سفرنامه نویسان برمی آید، منطقه خرم دره به واسطه وجود ابهر رود در طول حیات خود همواره منطقه ای آباد و سرسبز بوده است. به نوشته حمداله مستوفی كه در قرن هشتم قمری مدتی متصدی مالیاتی ابهر و زنجان بوده، ابهر دارای بیست و پنج روستا بوده و كل درآمد سالیانه مالیات آن به 14.000 دینار می ‌رسیده است. یكی از آن بیست و پنج روستا قطعاً خرم دره بوده است. در سفرنامه سیف ‌الدوله (دوران قاجار) درباره خرم دره آمده شده است "خرم دره ده با صفای معتبری است. باغات و زراعت زیاد دارند. آبش بسیار، در كنار رودخانه‌ای واقع است. حمام و مسجد خوبی دارد. مردمش ترک زبان هستند و بعضی باراندازها به جهت كاروانسرا ساخته‌اند." در زمان ناصرالدین شاه مادام دیولافوا فرانسوی كه از خرم دره دیدن كرده در سفرنامه خود نوشته است: " در دو منزلی سلطانیه، دهكده قشنگ و باصفایی است كه موسوم است به خرم دره. الحق نام شایسته‌ای است كه به حقیقت نزدیک است. از تبریز تا این جا دهكده‌ای كه این طور آباد و خرم باشد ندیده بودم."
مهم ترین علت وجودی شهر خرم دره جریان ابهر رود در طول شهر است که دلیل اصلی وجود باغ ها و زمین های کشاورزی و چهره سبز و خرم این منطقه به حساب می آید. روستای خرم دره در گذشته شامل محله‌های لشگری، چاله محله و محله حصاری بوده و پس از آن محله‌های نوكر زک (قنات نو)، حاج ملاعلی، ناوک و گونه ‌زار، سلطان آباد، تازه كند و شهرک قدس به آن اضافه شده است و به این ترتیب شهر در مقاطع مختلف تاریخی توسعه یافته است. همچنین بارندگی مناسب و عبور ابهررود از میان آن، سبزی و طراوت خاصی به خرم دره بخشیده که باعث شده است سفرنامه نویسان و جغرافی دانان از آن با عنوان باغ شهر نیز یاد کنند.
 

مشخصات جغرافیایی


شهرستان خرم دره با مرکزیت شهر خرم دره یكی از شهرستان های استان زنجان است كه در خاور استان زنجان قرار گرفته است. این شهرستان از نظر جغرافیایی در 48 درجه و 55 دقیقه تا 49 درجه و 17 دقیقه درازای خاوری و 36 درجه و 10 دقیقه تا 36 درجه و 25 دقیقه پهنای شمالی واقع شده و مرکز آن نیز در موقعیت 49 درجه و 11 دقیقه درازای خاوری و 36 درجه و 12 دقیقه پهنای شمالی در جلگه‌ ای میان دو رشته كوه قرار گرفته و ارتفاع متوسط آن از سطح دریا 1570 متر است. شهر خرم دره در كرانه ابهر رود واقع شده و شاخه ای از این رود از میان شهر عبور می کند. این شاخه در آبادانی باغ ها و مزارع سرسبز این منطقه نقش اساسی دارد. این شهرستان كه به شکل قطره ای در دل شهرستان ابهر قرار گرفته است، از شمال به استان قزوین و از جنوب، خاور و باختر به شهرستان ابهر محدود می شود. خرم دره تا چندی پیش از لحاظ تقسیمات سیاسی یكی از شهرهای شهرستان ابهر بود كه محدوده اطراف شهر و روستاهای گرداگرد آن را شامل می شده است ولی در تقسیمات کشوری سال 1377 با عنوان یک شهرستان مستقل به مرکزیت شهر خرم دره شناخته شد. بر اساس آخرین آمار جمعیتی سال 1375 جمعیت این شهرستان 51،681 نفر برآورد شده که 39.094 نفر از این جمعیت در شهر خرم دره ساکن بوده اند. شهرستان خرم دره از لحاظ وسعت كوچک ترین شهرستان استان بوده و به لحاظ تراكم نسبى جمعیت در سطح استان رتبه اول را دارا است. همچنین این شهرستان با 6/75 درصد بالاترین میزان شهرنشینى در استان زنجان را دارا می باشد. شهرستان خرم دره بر اساس تقسیمات کشوری آبان ماه 1381، از یک بخش مرکزی، 2 دهستان به نام های الوند و خرم دره و یک شهر به نام خرم دره تشکیل شده است.