شهرستان کاشان یکی از قدیمی ترین و تاریخی ترین شهرستان های استان اصفهان به شمار می آید که از روستاهای توریستی و مناطق کویری و طبیعی زیادی برخوردار است. نیاسر و قمصر که ازمعروف ترین مناطق توریستی و پرورش گل و گلاب گیری ایران به شمار می آیند، در این شهرستان واقع شده اند. در فصل گل این مناطق دارای مناظر بسیار بدیع و زیبا می شوند واهالی به یاری موسسات و ارگان های توریستی با راه اندازی جشنواره های محلی از خیل بازدیدکنندگان پذیرایی می کنند. غارنیاسر کاشان یکی از معدود آثارباستانی و طبیعی است که ازمهم ترین جاذبه های منطقه به شمار می آید. این غار یکی از عجایب و نوادر آثار باستانی است که در حدود 1800 تا 2000 سال قبل در كوه كركس و بر فراز تپه های آهكی مشرف بر نیاسر كاشان و احتمالا با مقاصد آیینی و مذهبی به صورت تونل سنگی و پر پیچ و خم با ابزار ابتدایی كنده شده است.
شهرستان کاشان یکی از کهن ترین سکونت گاه های ایران است که آثار کهن فرهنگ و تمدن انسانی یافته شده در آن، این مطلب را تایید می کند. آثار به دست آمده از تپه سیلک کاشان نشان می دهد که در حدود 6500 هزار سال پیش در این منطقه مردمی زندگی می کردند که ابزار سنگی و استخوانی می ساختند. پرازرش ترین اثری که از این دوره به جای مانده، دسته چاقویی است از استخوان که به شکل یک انسان در حال ستایش تراشیده شده است. نخستین سفال های منقوش كه به هزاره پنجم پیش از تاریخ تعلق دارد، در تپه های سیلک كاشان به دست آمده است. همچنین در بین نمونه های كشف شده از سیلک سفال های قرمز رنگی نیز به چشم می خورد كه دارای تزییناتی به صورت لكه های سیاه و دودی است. قدمت هنر سفال گری را در این شهرستان از آثار باقی مانده از آن دوران می توان یافت. سفال هایی با نقش های سیاه رنگ از 4300 سال پیش از میلاد مسیح و سفال هایی با نقش های سیاه و برجسته از3800 سال پیش از میلاد باقی مانده است که قدمت این صنعت را نشان می دهد. علاوه بر این از6200 سال پیش ابزار مسی باقی مانده است که نشانگر دیرینگی این صنعت در این شهرستان می باشد. همه آثار بر جا مانده از دوران پیش از جمله قالی طرح شكاری وین درموزه هنرهای دستی اتریش، سینی نقره قلمزنی كار كاشان که در موزه هنرهای زیبای شهر بوستون آمریكا نگهداری می شود، نقش ها و تصویر های زیبای بناهای عالی قاپو در اصفهان که کار استادان هنرمند کاشان است، نشانگر قدمت هنرهای دستی در این شهرستان است.امروزه در کاشان صنایع دستی متنوع و با ارزشی تولید می شود که علاوه بر مصارف داخلی از اقلام صادراتی کشور نیز به شمار می رود. از میان این صنایع دستی می توان به قالی بافی، گلاب گیری، سفال گری، کاشی سازی، قلم زنی ومسگری، قلم کاری، پارچه بافی، نقاشی، مخمل بافی، ابریشم بافی، سرامیک، صنایع فلزی، زیلو بافی، پتو بافی، آجر سازی و انواع دوخت ها از جمله: نقش دوزی، زغره در دوزی، ترمه دوزی، زری دوزی، اشک دوزی، تکه دوزی، لندره دوزی، خاتمی، گلابتون دوزی، ده یک دوزی، نقده دوزی، مروارید دوزی، سرمه دوزی، ابریشم دوزی، مروارید دوزی، پیله دوزی و شرفه دوزی اشاره کرد.


مکان های دیدنی و تاریخی


كاشان آمیزه ای از میراث های فرهنگی باشكوه و طبیعت زیباست كه جاذبه های كم نظیری برای توسعه گردشگری و رونق توریسم دارد. شهرستان کاشان یکی از قدیمی ترین و تاریخی ترین شهرستان های استان اصفهان به شمار می آید که از روستاهای توریستی و مناطق کویری و طبیعی زیادی برخوردار است. نیاسر و قمصر که ازمعروف ترین مناطق توریستی و پرورش گل و گلاب گیری ایران به شمار می آیند، در این شهرستان واقع شده اند. در فصل گل این مناطق دارای مناظر بسیار بدیع و زیبا می شوند واهالی به یاری موسسات و ارگان های توریستی با راه اندازی جشنواره های محلی از خیل بازدیدکنندگان پذیرایی می کنند. غارنیاسر کاشان یکی از معدود آثارباستانی و طبیعی است که ازمهم ترین جاذبه های منطقه به شمار می آید. این غار یکی از عجایب و نوادر آثار باستانی است که در حدود 1800 تا 2000 سال قبل در كوه كركس و بر فراز تپه های آهكی مشرف بر نیاسر كاشان و احتمالا با مقاصد آیینی و مذهبی به صورت تونل سنگی و پر پیچ و خم با ابزار ابتدایی كنده شده است.
باغ فین کاشان از با ارزش‌ ترین آثار تاریخی كاشان است که از دوران صفویه برجای مانده است و از لحاظ باغ آرایی و آب رسانی دارای اهمیت ویژه‌ای است. مسجدهای قدیمی، عمارت های باشکوه با معماری کم نظیر، آتشکده های تاریخی و کاروان سراهای قدیمی از دیگر دیدنی های این شهرستان به شمار می آیند که همواره نظر فرهنگ دوستان و جهانگردان را به خود جلب کرده و کاشان را در زمره یکی از دیدنی ترین شهرستان های اصفهان قرار داده است. مهمانان داخلی و خارجی با سفر به این منطقه و دیدار از جاذبه های طبیعی و تاریخی متعدد آن، ضمن آشنایی با فرهنگ غنی کاشان خاطره ای زیبا در ذهن خود خواهند داشت.
 


صنایع و معادن


از صنایع كارخانه ای می توان ریسندگی و بافندگی، فرش ماشینی، قندسازی، بلورسازی و پلاستیک را نام برد. هم چنین در این شهرستان معادنی مانند: مس، آهن ( نیاسر)، سولفات باریم، زاج سبز، نمک طعام، سنگ های مرمر، و تراورتن وجود دارد.
صنایع دستی كاشان نیز مهم ترین قسمت صنایع این منطقه را تشكیل می دهد. هنگامی كه از قالی های نفیس و مرغوب جهان صحبت می‌ شود نام قالی های ایرانی مخصوصا قالی های اصفهان و كاشان و تبریز می درخشند. قالی کاشان یکی از هنرهای دستی تاریخی و سرشناس استان اصفهان است که موجب شهرت جهانی هنر ایران در سده های گذشته تا امروز شده است. كاشان شهری است دارای آب و هوای مساعد در حاشیه غربی كویر نمک كه در طول قرن ها قالی ‌های بسیار زیبا و گران بها تولید و صادر می ‌كرده است. قالی های کاشان نشان دهنده ذوق و سلیقه مردم منطقه بوده و بافتن فرش های نفیس با الیاف پشم، ابریشم و سیم زر از هنرهای مرسوم این شهرستان است. این صنعت زیبا و دنیا پسند كه به باور هنرشناسان جهان چون مجموعه ای از آثار هنرهای گوناگون سده های پیشین است، عالی ترین میراث هنری ایران به شمار رفته و توسط هنرمندان سخت كوش كاشانی به اوج ترقی و كمال خود رسیده است. هنر قالی بافی با وجود قدمت بسیار زیادی که داشت پس از انقراض صفویه، تقریبا متروک شده بود ولی از حدود 100 سال پیش مجددا به راه افتاده و در حال حاضر از رونق فراوان و ارزش بسیاری برخوردار می باشد.
قالی بافی یكی از حرفه های بسیار قدیمی و رایج اهالی کاشان به شمار می رود كه از دیرباز مهم ترین منبع درآمد بیش ترمردم این شهرستان به شمار می آمده است. در كنار این صنعت مهم دستی، تهیه و تولید نخ و پشم قالی نیز رواج داشته و سرمایه گذاری های زیادی نیز روی آن می شود. در کاشان قالی بافی در کارگاه های خانگی انجام می گیرد. در هر خانه یک یا دو دستگاه، دارقالی وجود دارد و در خانواده های بزرگ، چهار تا شش دستگاه یافت می شود. در قالی‌های کاشان که از بهترین تولیدات فرش ایران بوده و جنبه تزیین دارند، تار و پود قالی از نخ ظریف یا ابریشم و گره های قالی، ظریف و خیلی نزدیک به هم هستند. به همین سبب قالی های این منطقه بسیار بادوام هستند. جنس فرش كاشان دوپوده است و در آن از گره فارسی بهره می گیرند. برای تهیه خامه قالی های این شهرستان، پشم بسیار مرغوب از كرمانشاه خریداری می شود و قطعات نفیس از پشم كرک دارتهیه می شوند. برای طرح های داخلی گاه از ابریشم استفاده می شود که پرورش كرم ابریشم در خود كاشان صورت می ‌گیرد. پرز قالی ‌های كاشان را كوتاه می ‌چینند و قطعاتی كه از پشم گوسفند یا ابریشم تهیه می ‌شود پرز بسیار كوتاهی دارند. قالی های شهر كاشان و روستاهای این شهرستان 40×40 گره، در هر 5/6 سانتی متر است كه برابر 5/15×5/15 گره در اینچ است. در روستا‌ها قالیچه‌ها درابعاد 5/1×20/2 ‌بافته می شود و در كارگاه های شهری قالی در همه اندازه‌های معمول تا 12 متر مربع تولید می شود. قالیچه های دیواری كاشان با ابریشم بافته می شوند و از آن ها برای تزیین دیوارها استفاده می كنند. قالی های موسوم به قالی محتشم از بهترین نوع قالی های ایران محسوب می شوند.
قالی كاشان كه بالاترین رقم صادراتی قالی ایران را به خود اختصاص داده دارای طرح خاص كاشی و نقش های متنوع و متعددی است كه از آن جمله بوم سرمه ای، تصویری، شاه عباسی، لچک، ترنج، افشان، ترنج محراب، طرح های اسلیمی، ساقه گل، نخل، گل زرد، شكوفه و برگ، نقش های متقارن، گلدان، درختی، بته ای و شكارگاه قابل ذكرند. همچنین نقش مدال با طرح گل های كوچک و شاخ و برگ و كناره به سبک هراتی، بسیار دیده می شود ولی قالی ‌های تصویری رواج كمتری دارند. برخی از قالی ‌های پشمی یا ابریشمی كاشان دارای طرح های بسیار دلنشین شامل ترنج بیضی در مركز می ‌باشند كه به عنوان لچک عینا در گوشه‌های زمینه اصلی تكرار می ‌شود.
رنگ ها در قالی های کاشان از درخشندگی خاصی برخوردارند. در قالی های این منطقه رنگ های آبی شفاف و یا درجات قرمز و همچنین بژ و شیری رنگ های زمینه را تشكیل می دهد و از رنگ های مختلف سیر و روشن، برای ایجاد تضاد و طرح های داخلی استفاده می ‌شود. گاهی رنگ عاجی هم در آن به كار می رود.
گلاب گیری
گلاب قمصر کاشان نام دارترین گلاب ایران است که از لحاظ شهرت با قالی های این منطقه برابری می کند. مردم قمصر علاوه بر فرش بافی، كه كار اصلی و همیشگی آن ها است به كاشت و پرورش گل محمدی نیز می پردازند. این كار امروزه یكی از فعالیت های سالانه قمصر بوده و گلاب آن مقبول تمامی ایرانیان است. گلاب های تهیه شده از این گلستان ها در سراسر ایران و کشورهای همسایه شهرت داشته و یکی از برگزیده ترین گلاب ها و عطرها است.
گلاب گیری در این منطقه در کارگاه های خانگی و توسط اعضای خانواده انجام می گیرد. در فصل گل چینی نیز تمامی اعضای خانواده به کمک یکدیگر در گلستان ها به چیدن گل ها می پردازند. از هر گلستان، در طی سال تنها 20 روز گل چینی می شود.
گل های چیده در محلی گردآوری شده و پس از چند ساعت، در دیگ هایی كه بر روی كوره قرار دارند، ریخته می شوند. برای هر سه کیلو گل، چهار برابر آن آب به دیگ افزوده می شود. بر روی دیگ، تغاری كه سرپوشی از گِل پخته شده است قرار داده و دور آن را با آرد خمیر شده و تفاله گل(بن گل) می بندند. دیگ بخار می كند و گل می پزد و بخار گل از سوراخ های پایین تغار وارد نی هایی شده و از نی ها به پارچ های مسی، كه در درون آب سرد نهرها قرار دارد، می ریزد. آب سرد سبب مایع شدن بخار شده و گلاب به دست می آید.
گلابی كه به این وسیله و در لحظه های نخست تبخیر، به دست می آید بسیار مرغوب و خوش بو است و بر روی آن، یک سطح غلیظ عطر وجود دارد كه در هنگام خارج كردن گلاب از پارچ، به وسیله قطره چكان، از گلاب جدا می شود. غلظت و مرغوب بودن گلاب ها، بستگی به اندازه گل ریخته شده، در دیگ و نیز شمار برداشت دارد، عطر تنها از پارچ نخست گلاب، به دست می آید و پارچ های بعدی گلاب، عطر ندارند.
سفال گری
سفال گری از دیرینه ترین هنرهای دستی کاشان است که قدمت آن به چند هزارسال قبل از میلاد می رسد. سفال هایی با نقش های سیاه رنگ از 4300 سال ق. م و همچنین سفال هایی با نقش سیاه و برجسته از 3800 سال پیش از میلاد در تپه سیلک باقی مانده که نشان دهنده پیشرفت صنعت سفال گری در آن دوران می باشد. نخستین سفال های منقوش كه متعلق به هزاره پنجم پیش از تاریخ است و در تپه های سیلک كاشان به دست آمده، دارای خطوط عمودی و افقی (به تقلید از سبد بافی) است. همچنین در بین نمونه های كشف شده از سیلک سفال های قرمز رنگی نیز به چشم می خورد كه دارای تزییناتی به صورت لكه های سیاه و دودی است.
ساختن ساده ترین نوع سفال، كاری است كه از آن چه در ابتدا به نظر می رسد بسیار دشوارتر است. اول باید خاک را انتخاب كرد و از الک بسیار ریز گذراند تا یک دست نرم شود. سپس باید آن را با ماسه یا سیلیس یا در كوهی نرم كه به «سنگ چینی» معروف است مخلوط كرد. آنگاه ظرف را باید از لعابی پوشانید كه نقش پذیر باشد. این لعاب باید از ماست و سرشیر نرم تر باشد و بر اثر حرارت به بدنه ظرف خوب بچسبد. بعد از آن می توان نقش منظور را روی سطح ظرف طرح یا در آن كنده كاری كرد. چون این كار انجام گرفت باید ظرف را با لعاب فلزی صیقل داد. این لعاب را می توان از قلع یا سرب یا مس گرفت. وقتی این صیقل به میزان معینی حرارت ببیند آب می شود و به پوششی شفاف یا مات یا شیشه ای رنگین تبدیل می گردد. نقاشی های پررنگ درسفال رنگین یا مینا كاری به مینیاتور سازان قرون ششم و هفتم برای تزیین طرح های گران بها میدان و مجال هنرنمایی داده است.
حرارت دادن یا گداختن سفال، كار ظریفی است كه در آن خطر اشتباه بسیار است. ظرف ترد ممكن است به زودی خم شود یا بشكند. لعاب ممكن است درست مخلوط نشود. حرارت ممكن است زیادتر یا كم تر از حد لزوم باشد، یا زود تغییر كند. البته اگر كوره های برقی با دستگاه های تنظیم در دسترس باشد، یا اگر شیمی دانان یا مهندسان، كوچک ترین فعل و انفعال شیمیایی را تحت نظر داشته باشند این كار دشوار نیست. اما در ایران همه این مراحل با كمال اشكال انجام می گرفت و اكنون قراین و دلایل بسیار در دست است كه از روی آن ها معلوم می شود ضایعات كم نبوده است منتها در سفال كاری های آسان تر، مخاطرات نادانسته یا پیش بینی نشده بسیار است. بنابراین، طبیعی بود كه استادان اسرار هنر و مهارتی را كه به این دشواری كسب می كرده اند با دقت در خانواده و شهر خود نگه دارند. یكی از كارگاه های مشهور سفال سازی كاشان قریب سه قرن در انحصار یک خانواده بوده است.
در این ناحیه تسهیلاتی برای این هنر وجود داشت. در جویبار باغ فین بهترین نوع سنگ كبالت، كه چون كوبیده شود به صورت ذرات شفاف سخت و بسیار سفید در می آید، می توان یافت. كارگران ماهر كوشنده و قانع نیز در آن جا بودند و به این سبب شهر كاشان مزیتی یافته بود كه موجب شد قرن ها صنعت سفال سازی را در انحصار خود داشته باشد. سبک های مختلف سفال سازی كاشان در همان جا ابداع می شد. ظرف های لعابی منقش رنگ شفاف تری داشت و برق آن ها از آن چه در شهرهای دیگر ساخته می شد بیش تر بود. هنرمندان این شهر طریقه حرارت دادن به قطعات بزرگ را آموخته بودند و به این سبب ساختن محراب های سفالین لعابی منحصر به كاشان شد وگویا همه مسجدها و یا زیارتگاه های ایران به داشتن چنین محراب هایی شوق بسیار نشان می دادند.
یكی از مشهورترین این محراب ها كه امضای ابوزید دارد و مورخ به سال 612 ه.ق است در حرم مطهر حضرت امام رضا در مشهد وجود دارد و این زیارتگاه مقدس گنجینه ذخایر و ثروت های مشهور است. در حقیقت، منظره آن چنان حالت وجدی در بیننده پدید می آورد كه در عالم هنر مانند آن وجود ندارد. این محراب مظهر جلال و حشمت و دروازه ای به سوی عالم هیجان مذهبی است.
گذشته از محراب، گاهی سفال سازان كاشان برای پوشش تمام دیوار یا تزیین قسمت پایین آن كاشی می ساخته اند. این كاشی ها اغلب به شكل ستاره است و میان آن ها گاهی چلیپای فیروزه ای قرار دارد. در نقوشی كه برای تزیین مسجدها به كار می رفته تنها نقش های انتزاعی معمول بوده است. اما شكل صلیب اغلب در این نقوش تكرار می شود. با این حال، هر یک از اشكال ستاره طرح خاصی داشته اما همه به یک شیوه بوده است. تنوعی كه در طرح ها دیده می شود اغلب مایه حیرت است. در بیش تر این نقش ها قرینه وجود دارد، اما در بعضی از آن ها مانند دو كاشی كه در محور لوله مضبوط در موزه آرمیتاژ است به كلی از قرینه سازی دور است. زیبایی و متانتی كه در این نقش ها هست نتیجه احساس دقیق هنرمندانی است كه نسبت به نهضتی كه در این دوره واقع شد ایمان داشتند و مشق و تمرین دقیقی كه در خطاطی می كردند از جمله مقدمات و لوازم استادی در این فن شمرده می شد.
دور كاشی ها را حاشیه های پهنی فرا می گرفت كه در آن ها برای مسجد، دعا و برای قصر، شعر می نوشتند و مجالس میان این حاشیه تصویر همان شعرها بود. دكتر بهرامی درست گفته است كه این كاشی ها مانند ورق های كتاب است كه دوام بیش تری دارد. بعضی از این نوشته ها، مانند دو قطعه كاشی كه در موزه بستن و موزه قاهره ضبط است، مشتمل بر تاریخی است كه در تشخیص و تعیین زمان این سفال كاری های مهم به محقق كمک می كند.
همین شیوه ها و طرح ها كه در ساختن محراب به كار رفته در اشیای دیگر مانند چهارپایه و كاسه نیز مورد استفاده واقع شده و به خوبی نشان می دهد كه این اشیا نیز به دست همان سازندگان كاشی ها ساخته شده است.
سفال سازان كاشان كه هرگز از پیش رفت های خود راضی نمی شدند، پیوسته در كار ابداع و توسعه و تزیین هنر خود بودند. این هنرمندان نه تنها نوشته های برجسته را به نقاشی روی لعاب افزودند بلكه نكات و مطالب جدی تری را نیز در این میدان وارد كردند. مثلا منظره پیكاری كه با درفش مواج، هنگامی كه جنگ و در هم افتادن سوار و پیاده و مركب و دروازه های گشوده شهر را، كه نشانه آمادگی برای نبرد است، به صورت هیجان انگیزی نشان می دهد. در این كاشی هنر مینیاتور سازی با همه وضوح و كمال و تنوع رنگ و بیان احساسات درونی جلوه گری كرده است.
استادان كاشان برای مشتریان ثروتمند تزیینات بیش تری به كار می بردند. در حال حاضر چند نمونه در دست است كه در آن ها صحنه هایی از دربار و گفت و گوی درباریان نقش شده است. در این مجلس شاه زاده ای تصویر شده كه جامه فاخری بر تن دارد و هاله ای دور سر اوست و پشت سرش زمینه پرگلی وجود دارد كه بر سطح طلایی نقش شده است. تصویر این امیران و شاه زادگان نمونه طرز تفكر و اصول اخلاقی و اجتماعی آن عصر است.
پرنقش ترین ظرفی كه از سفال ایران باقی مانده صحنه ای است از محاصره قلعه ای كه در داخل ظرف بزرگی نقش شده و این ظرف اكنون در تالار فریر موجود است. این مجلس به یقین یكی از وقایع تاریخی را نشان می دهد. نام هایی كه می توان خواند، اما با اشخاص تاریخی تطبیق ندارند، معرف قهرمانان این صحنه است. دیوارهای شهر با طرح های معرق كاملا نمودار است. بسیاری از اشخاص كاملا زنده و در حركت جلوه می كنند و صحنه جنگ روی هم رفته تاریخ نظامی این دوره را روشن می سازد.
البته نمی توان گفت كه مینیاتور سازان آن عصر در ساختن چنین مجالس دقیق و پرجمعیت توفیق بزرگی یافته اند. جز در لبه طرح، صحنه نقاشی نه با شكل ظرف ارتباط دارد نه در تركیب و ساختمان آن نظم و قاعده ای رعایت شده است. پشت ظرف صحنه شكاری را نشان می دهد و شامل تصویر شكارچیان است كه در پی شكارهای قوی جثه ای هستند و این نقوش سایه وار روی زمینه روشنی كشیده است. این نقش كه به شیوه معمول دیرین است، رضایت بخش تر است. حاشیه دوره آن كه مشتمل بر كتیبه ای به خط كوفی است نیز زیباست.
علاوه بر این طرح های تجملی، استادان سفال ساز كاشان ظرف هایی به سبک های مختلف ساخته اند كه از نظر سلیقه، و زیبایی قابل توجه است. نوع مشخص آن بسیار نازک و سبک است.
این ظرف ها روی پایه بلندی قرار گرفته و دارای قاعده ای ظریف و دیواره های خوش تركیب براقی هستند كه روی هم به آن ها شكل زنگ وارونه می بخشد. متخصصان اغلب درباره این ظرف ها گفته اند كه «زیباترین قالب سفال سازی است». این نمونه ها اغلب با خطوط شعاعی كه نوشته هایی در میان آن ها هست و طرح های حلقه ای كه به تناوب آن ها را در بر گرفته زینت شده اند و گاهی نقطه ها و خط های بسیار نازک كه به باران گل برگ می ماند، در فواصل آن ها قرار دارد. درون ظرف ها گاهی با كتیبه های عربی كه از كاشی محراب ها اقتباس شده آراسته است رنگ این ظروف بسیار متین است، زیرا تنها سیاه و كبود روی سفید صدفی نقش شده است.
كاشان از معادن لاجورد كه در جنوب وجود دارد استفاده فراوان می كرد. این سنگ بعدها به چین برده شده و در آن جا به نام «آبی محمدی» معروف گردید و در خزاین چین مانند طلا حفظ می شد، اما استفاده از این ماده مستلزم دقت خاص در تركیب آن با مواد دیگر بود. در قرن هشتم كه رنگ كبود برای زمینه طرح ها معمول و متداول بود، سفال سازان ایران كوزه ها و كاشی ها و ظروف را با طرح ظریف سفید روی متن طلایی می آراستند.
از نظر فنی چند كوزه و تنگ مشبک كه به جا مانده است برجسته ترین نمونه هنر سفال سازی كاشان به شمار می رود. این ظرف ها دارای پوسته ای خارجی است كه مشبک شده و به نحو زنده ای كالبد جانوران و گیاهان را نشان می دهد. فن مشبک كردن ظرف ها در اواسط قرن ششم به كمال رسید. این هنر چنان دشوار است كه حتی امروز بیان اصول فنی آن آسان نیست. شاید منشا این هنر ساختن فانوس باشد. عالی ترین نمونه این كار كوزه ای است متعلق به سال 612 ه. ق. كه اكنون در موزه متروپولیتن محفوظ است. تاریخ مزبور نماینده زمانی است كه این نوع كوزه گری به مرحله كمال رسیده بود.
کاشی سازی
هنر کاشی سازی از هنرهای کهن ایران زمین است که قدمت آن به دوران بابلیان می رسد. کاشی هایی که ما امروزه استفاده می کنیم با کاشی هایی که در دوران گذشته استفاده می شده است متفاوت است ولی از نظر ماهیت هر دو سفال های لعابی هستند که برای تزیین بناها به کار می روند. کاربرد آجرهای لعابی از زمان بابلیان رایج بوده و آثار به جا مانده از آن دوران این امر را تایید می کند. در هزاره دوم پیش از میلاد مسیح در عیلام نیز آجرهای لعابی به كار برده می شده است. آجرهای رنگی در زمان هخامنشیان نیز در ساختمان هایی كه در فلات ایران به ویژه شوش و تخت جمشید برپا شده بود، دیده می شود. به نظر می رسد كه كاربرد آجرهای رنگی و لعابی در زمان سلوكی ها، پارت ها و ساسانی ها معمول نبوده است ولی در زمان خلافت بنی عباس در بغداد بار دیگر احیا شد. در پایان سده دوازدهم نوع جدیدی از تزیین دیوارهای سفالی در ایران پدید آمد و آن كاشی های نقش دار بود. این نوع كاشی ها در سده نهم در عراق به ویژه بغداد و سامره به كار برده می شد و از آن جا به مصر، شمال آفریقا و اسپانیا از یک سو و ایران از سوی دیگر گسترده شد.
این كاشی های منقش اغلب در مراكز كاشی سازی كاشان، در مركز ایران ساخته می شد و از آن جا به سایر قسمت های خاور نزدیک و میانه فرستاده می شد. دو نوع مختلف از این كاشی ها وجود دارد: نخست كاشی هایی كه روی آن صاف رنگ آمیزی شده و طرح و نقش آن صلیب و ستاره بود، دوم كاشی های بزرگ تر كه رویه آن برجسته بود و بیش تر در ساختمان محراب ها یعنی محل نیایش رهبران مذهبی و در مسجدها به كار برده می شد. بسیاری از این كاشی های برجسته و الوان محراب ها امضا هنرمندان كوزه گر كاشانی را دارد. یكی از ناموران آن ها ابوزید است كه محراب مهم ترین زیارتگاه ایرانیان را در مشهد در سال 1215 میلادی ساخت. كاشان تا میانه سده چهاردهم در هنر ساختن كاشی های برجسته و الوان سخت استاد بوده است.
در این زمان شیوه دیگری در كاشی كاری در خاور ایران پدید آمد و آن كاربرد كاشی های معرق بود. در این نوع کاشی کاری طرحی قبلا کشیده می شد و سپس قطعات ریز را با شکل های مختلف از کاشی های یک رنگ مطابق طرح، در کنار یکدیگر قرار می دادند. این نوع کاشی مزیت های زیادی بر کاشی های درخشان داشت اول این که كاشی های یک رنگ معمولی را هر كوزه گر محلی كه لعاب خوب و رنگ زیاد در اختیار داشت می توانست بسازد گرچه كاشان قرن ها انحصار فروش سنگ لاجورد را در اختیار داشت ولی مقدار كمی اكسید كبالت (سنگ لاجوردی) مورد نیاز این كاشی ها را می شد در همه جا از طریق خرید و فروش و داد و ستد به دست آورد. دوم هزینه حمل و نقل گران و خطر شكستن كاشی ها به هنگام باربری نیز بدین طریق یعنی با تولید كاشی های محلی برطرف گردید و در آخر این که كاشی كاری های معرق در معماری ساختمان با اندازه های متنوع و مختلف قابل استفاده است. با این كاشی ها می توان از گل سرخ كوچكی كه قطر آن به اندازه 30 سانت باشد گرفته تا تزیینات داخلی و خارجی گنبدهای عظیم مساجد را پوشانید.
این كاشی كاری ظاهرا نخست در خاور ایران پدید آمد و در زمان تیموریان در هرات (افغانستان امروزی) به آخرین درجه از تكامل خود رسید. طرح های كاشی كاری هرات در سده چهاردهم بسیار خوش و زیبا و ساختمان آن ها محكم بود. نمونه بارز كاشی كاری هرات در ایران مسجد جمعه اصفهان و یزد است. مسجد جمعه یزد، مربوط به سال 1375 میلادی است. در سده پانزدهم در هنر و سبک كار گذاری كاشی ها ظرافت خاصی اعمال گردید که در این زمان نیز كاشان روش جدید را متداول ساخت. مسجد میدان كاشان امضای حیدر كاشی تراش را به سال 1463 میلادی نشان می دهد.
امروزه هنر ساخت كاشی های معرق (كاشی كاری ریز) به لحاظ اهمیت و احتیاجی كه به تعمیر بناهای تاریخی و هنری ایران وجود دارد، احیا گردیده است. كاشی كار امروزی ایرانی در این رشته این قدر جلو رفته است كه كیفیت ساخته های او با كار استادان سده نوزدهم برابر است. در این میان کاشان همچنان یکی از مراکز مهم کاشی سازی می باشد که در هنر دیرین خود مشغول فعالیت است.
 

کشاورزی و دام داری


كشاورزی در كاشان و پیرامون آن رونق دارد و بخش بزرگ زمین های آن، هر ساله زیر كشت پنبه، گندم، جو، باقالا، صیفی كاری، سبزی و پیاز است. زمین های شهرستان كاشان هر ساله زیر كشت پنبه، غلات، چغندرقند، صیفی كاری و سبزی است. در بخش كوهستانی نیز میوه های گوناگون، به ویژه انار، زردآلود، و سیب به دست می آید. انار فین و راوند نیز و پیاز سفید كاشان شهرت دارند. دربخش قمصر و روستاهای كوهستانی، گل محمدی پرورش می یابد، كه در ساختن عطر و گلاب ازآن استفاده می شود.  


مشخصات جغرافیایی


شهر كاشان، ‌مركز شهرستان كاشان، با پهنه ای حدود 45 كیلومتر مربع، در شمال باختری استان اصفهان، در مسیر راه تهران - اردستان، در 33 درجه و 59 دقیقه و 30 ثانیه پهنای شمالی و 51 درجه و 27 دقیقه درازای خاوری نسبت به نمیروز گرینویچ و بلندی 590 متر از سطح دریا قرار دارد. این شهرستان از سوی شمال به استان های سمنان و قم، از باختر به استان های قم و مركزی، از خاور به شهرستان اردستان و از جنوب به شهرستان های برخوار و میمه و نطنز محدود است. هوای شهر كاشان معتدل خشک بوده، بیش ترین درجه حرارت، در تابستان ها 47 درجه بالای صفر و كم ترین آن، در زمستان ها 10 درجه زیر صفر است. میانگین باران سالیانه كاشان 150 میلی متر بوده است.  


وجه تسمیه و پیشینه تاریخی


كاشان، از دیرباز تا كنون به نام های: كی آشیان، آمبورودوكس، كستسیونت، كاسان، كاسیان، قاشان، قاسان، كاه فشان، چهل حصاران، و … خوانده می شده است. عده ای معتقدند از آن جا كه نخستین آثار آبادانی در این ناحیه ساختمان هایی بوده كه به فرمان پادشاهان در سرچشمه فین بنا شده است، آن جا را « كی آشیان » یعنی خانه و جای گاه پادشاهان گفته اند. برخی دیگر از پژوهشگران نیز كاسان و كاشان را مشتق از نام قبایل كاسو یا كاشوهای معاصر دوران پادشاهی حمورابی در بین النهرین می دانند. به باور بعضی از نویسنده گان دوران اسلامی، بنای شهر كاشان به دستور زبیده خاتون، همسر هارون الرشید ‌خلیفه عباسی ( درگذشته 175 هـ . ق )، که هم چون مردم آن شهر شیعه مذهب بوده، انجام گرفته است. بر این اساس از آن جا که در آغاز كار برای تعیین نقشه حصار و دیوار شهر، جای آن را كاه فشانی كرده اند، از آن رو « كاه فشان » نامیده شده، كه رفته رفته به « كاشان » تبدیل شده است.
كاشان از دیرباز محل زندگی مردمان گوناگون بوده و فرهنگی كهن را در خود جای داده است، ‌چنان كه تپه های سیلك ‌در 3 كیلومتری جنوب باختری شهر كاشان و آثار به دست آمده از این تپه با هفت هزار سال پیشینه تاریخی خود، گوه این گفتار است. شهر كاشان در دوران های هخامنشی، اشكانی و ساسانی جزو قلمرو آنان بوده و چند بنای ارزنده از این دوران همانند آتشكده نیاسر و آتشكده خرم دشت از زمان ساسانی، و پیدا شدن سكه هایی از روزگار هخامنشیان، تداوم زندگی و سیر پیشرفت را در این ناحیه كهن سال آشكار می سازد. كاشان در دوران دیلمیان از شكوفایی و آبادی ویژه ای برخوردار بوده صنعت سفال گری و فلزكاری آن، شهرت داشته است. با روی كار آمدن سلجوقیان در اوایل سده 5 هـ . ق نیز شهر كاشان اهمیت و اعتبار زیادی یافت.
در سال 621 هـ . ق مغولان، مردم كاشان را قتل عام كردند، اما هولاكوخان هنگام تاخت و تاز در آن ناحیه، به احترام وجود بابا افضل الدین مرقی كاشانی، سپاهیان را از چپاول و كشتار مردم بازداشت. سكه های نقره ای كه در كاشان به نام مبارزالدین و شاه شجاع مظفری ضرب شده، نشان می دهند كه از سال 757 تا 768 هـ . ق شهر كاشان جزو قلمرو آل مظفر بوده است.
هنگام یورش تیمورلنگ به نواحی مركزی ایران، امیر مجدالدین مظفر كاشی كه به فرمان سلطان زین العابدین مظفری، خواهرزاده خود حكمران كاشان و اصفهان بود، با حسن تدبیر از كشتار و چپاول تیمورلنگ جلوگیری نمود. در دوران صفوی به دلیل علاقه آنان به مذهب شیعه و هم چنین اهمیت شهر كاشان از این نظر، شهر رو به پیشرفت نهاد. شاه صفی، ( 1038 –1052 هـ ق ) دراین شهر درگذشت و فرزندش شاه عباس دوم ( 1052-1077 هـ ق ) در این شهر به تخت پادشاهی نشست.
كاشان در دوران قاجار روزگار را به آرامی گذراند و با آن كه شكوفایی زمان صفوی را نداشت، ولی هنوز صنعت آن بر دیگر شهرها برتری داشت. شهر در این زمان گسترش یافته و بناهای بسیاری بدان افزوده شد. از جمله بناهای دوره قاجار خانه بروجردی ها، مسجد و مدرسه آقا بزرگ و مدرسه امام، … است، ‌كه از شاه كارهای هنری این دوران به شمار می روند