منطقه سمنان در تمام دوره حكومت مادها و هخامنشیان، كومیسنه یا كومیشان ( قومس بعد از اسلام ) جزو ایالت بزرگ پارت یا پرتو به شمار می رفت. سمنان شهر سرحدی ایالات پارت های پارت و ماد بوده و به همین علت برخی از مورخان، زمانی این شهر را جزو مادها و گاهی جزو پارت ها به حساب می آورند. شهرستان سمنان مهم ترین منطقه استان سمنان است كه در درازای جغرافیایی 53 درجه و 23 دقیقه و پهنای جغرافیایی 35 درجه و 34 دقیقه واقع شده است. باغ های گل نرگس سمنان كه نوع مرغوبی از گل نرگس را در سراسر ایران تولید می كنند, از زیبایی های این منطقه به شمار می آیند. صنایع استان سمنان؛ شامل صنایع دستی و ماشینی می شود. سمنان یكی از مهم ترین قطب های صنعتی استان است كه به تنهایی حدود 56 % از واحد های صنعتی استان را به خود اختصاص داده است. معادن زیادی نیز در این شهرستان وجود دارند. مكان های طبیعی و تاریخی متعدد به همراه اقتصاد مناسب, منطقه یاد شده را به یكی از دیدنی ترین مناطق استان سمنان تبدیل كرده است.

مکان های دیدنی و تاریخی


شهرستان سمنان به سبب پیشینه تاریخی غنی و دارا بودن معماران هنرمند, از بناهای تاریخی و معماری قابل توجهی برخوردار است. كوه ها و غارهای منطقه نیز در كنار دشت با اهمیت كویر, رودخانه ها و چشمه های متعدد, به همراه پوشش گیاهی خاص كویری از جمله جاذبه های طبیعی مهم شهرستان سمنان هستند. نیمه جنوبی شهرستان سمنان را بخشی از بزرگ ترین منطقه بیابانی ایران فرا گرفته كه همواره مورد بازدید دانش پژوهان و دوست دارن طبیعت كویری قرار می گیرد. كوهستان و كویر در شهرستان سمنان تضادی دیدنی به وجود آورده كه به راستی دیدنی است. دراین شهرستان می توان از قلعه های قدیمی تاریخی چون قلعه‌های سارو كه در دو طرف كلاته؛ كنار چشمه ساری زیبا واقع شده و قلعه كوشمغان كه در كهن ترین محله های سمنان بنا شده؛ بازدید كرد و لذت برد.  

 

صنایع و معادن


صنایع استان سمنان شامل صنایع دستی و صنایع ماشینی می شود. صنایع دستی سمنان شامل گلیم بافی، نمد مالی، پرده های سنتی، حوله و شال گردن و پارچه های متقال زیر ساخت قلم كاراست. علاوه برآن جاجیم، چادر شب، پلاس و چوفا (چوخا) كه بیش تر توسط روستاییان و عشایر تولید می شود, از دیگر صنایع دست باف مردم سمنان است. شهرستان سمنان یكی از مهم ترین قطب های صنعتی استان است كه به تنهایی حدود 56 % از واحد های صنعتی استان را به خود اختصاص داده است. بیش ترین صنایع این شهرستان مربوط به تولیدات نساجی و چرم است. هم چنین صنایع كانی غیر فلزی از مهم ترین و برترین صنایع منطقه بوده و صنایع سلولزی از جمله صنایع نوپای منطقه است.
معادن این شهرستان را گچ ، نمك معدن، آهك، ‌دولومیت، (سنگ شیشه – آجر) و سنگ آهن تشكیل می دهد كه در این میان معادن گچ و معادن آهن از مرغوب ترین معادن استان به شمار می آیند.
به سبب ماهیت كشاورزی , صنعتی و معدنی شهرستان سمنان, بازرگانی نیز در این منطقه از رونق نسبی برخوردار است. مهم ترین صادرات شهرستان سمنان را محصولاتی چون پنبه، انجیر، تنباكو، تره بار، نخ، پارچه نخی، ‌كتیرا، گچ، نمك معدن، آهك، دولومیت و سنگ آهن تشكیل می دهند.  


کشاورزی و دام داری


شهرستان سمنان از جمله مناطقی است كه محصولات كشاورزی چون گندم، جو، تنباكو، تره بار، پنبه ‌و انجیر را تولید می كند. دراین استان برای كار كشاورزی از آب رودخانه ها, قنات ها و چاه های ژرف استفاده می شود. باغ های گل نرگس سمنان كه نوع مرغوبی از گل نرگس را در سراسر ایران تولید می كنند از جمله جاذبه های گردشگری این منطقه به شمار می آید كه برای بازدید كنندگان جذاب و دیدنی است.
دام داری در این شهرستان هم به صورت صنعتی و هم به صورت سنتی رایج بوده و این منطقه را به یكی از مناطق با اهمیت دام داری استان تبدیل كرده است.  


وجه تسمیه و پیشینه تاریخی


درباره وجه تسمیه نام سمنان كه به این منطقه اطلاق می شود, عقاید و نظرات متفاوتی رایج ومعمول است که مهم ترین آن ها آورده می شود.
- در گذشته های دور در محل آتشكده بزرگ هریس در كومش (سمنان) شهری عظیم با بت خانه ای بزرگ با ساختمانی رفیع و با شكوه وجود داشته است. به همین علت احتمال می رود كه مردم این سرزمین قبل از ظهور زرتشت، دارای مذهب «سمتی» یا «سمینه» بوده اند و بت خانه بزرگ آنان در محل سمنان فعلی واقع بوده است.
- برخی دیگر بر این باورند كه سمنان در اصل «سكنان» منسوب به طوایف سكه ها می باشد و الف و نون آن نشانه نسبت و مكان است كه در واژه های گیلان و غیره مشاهده می شود.
- عده ای دیگر از اهالی سمنان عقیده دارند كه نام قدیم سمنان (سیم لام) بوده كه بنای آن به دست دو نفر از فرزندان نوح پیغمبر به نام های (سیم النبی) و (لام النبی) انجام گرفته كه مقبره آنان در كوه های شمال خاوری سمنان در محلی موسوم به پیغمبران واقع است. بر این اساس كلمه (سیم لام) در اثر كثرت استعمال به مرور زمان به سمنان تبدیل شده است.
- برخی نیز افسانه بنای اولیه را به دو هزار سال قبل از میلاد مسیح به دستور تهمورث دیوبند نسبت داده اند. در آن زمان شهر را به سمینا نام گذاری نموده اند كه به مررو زمان به سمنان تغییر یافته است.
- روایت دیگر حاكی از این است كه نام قدیم سمنان در زبان محلی «سه مه نان» بوده و منظور ساكنان آن این بوده است كه محصولات كشاورزی این منطقه نان و آذوقه اهالی را بیش از سه ماه تأمین نمی كند. بعدها به مرور زمان «سه مه نان» به سمنان تغییر یافته است. به هر حال آن چنان که از منابع و كتب تاریخی استنباط می شود سمنان یكی از مناطق كهن و قدیمی ایران است كه در درازای تاریخ فراز و نشیب های زیادی را پشت سر گذاشته است.
منطقه سمنان در تمام دوره حكومت مادها و هخامنشیان، كومیسنه یا كومیشان ( قومس بعد از اسلام ) جزو ایالت بزرگ پارت یا پرتو به شمار می رفت. در این دوره سمنان, شهر سرحدی ایالات پارت های پارت و ماد به شمار می رفت. به همین علت برخی از مورخان، زمانی این شهر را جزو مادها و گاهی جزو پارت ها به حساب می آورند.
سلوكیان بزرگ ترین عامل یونانی كردن مشرق بودند و به همین جهت، برای ادامه فرمان روایی خود نظر مساعد مردم را لازم داشتند و برای این كار تقریبا شصت شهر در مشرق و ایالت پارت بنا كردند. یكی از این شهرها آپاما یا لاسگرد فعلی است كه در 34 كیلومتری سمنان واقع شده و دیگری شهر هكتا پلیس ( صد دورازه ) است كه عده ای آن را دامغان می دانند. اشكانیان ایالات ایران را به هیجده بخش وسیع تقسیم كردند كه یكی از ایالت های مهم آن كمیسن قومیس یا قومس در نواحی سمنان و دامغان كنونی بود.
در آغاز قرن هفتم میلادی تضادهای داخلی در زندگی سیاسی – اجتماعی ایران بیش تر شد و مبارزه ای كه به خاطر قدرت و حكومت میان گروه های گوناگون درگرفت، به تضعیف ایران انجامید. درهمین زمان یزدگرد سوم، آخرین پادشاه سلسله ساسانی، سرگرم مبارزه با مهاجمان عرب بود كه به تازه گی به ایران تاخته بودند. این مبارزه كه تا سال 651 میلادی ادامه داشت، با فتح كامل ایران به دست اعراب خاتمه پذیرفت. اعراب نخست شهر بزرگ و آباد ری را تسخیر كردند، سپس به شمال شرقی رفته و به سرزمین كومش ( شهرهای سمنان، دامغان، بسطام ) رسیدند و آن ر ا تسخیر كردند.
سمنان در دوره های بعد از اسلام جزو سرزمین تاریخی قومس ( كومش ) به شمار می آمد. سمنان طی تاریخ دو هزار ساله خود شاهد فراز و نشیب ها، جنگ ها، شكست ها و پیروزی های بی شمار بوده است. در دوره های بعدی نیز منطقه سمنان مورد توجه خاص حكومت های مركزی قرار گرفت و منازعه ها ومناقشه های متعدد بر سر این منطقه بین قدرت مندان درگرفت.
دردوران حكومت امویان و عباسیان به ویژه پس از قتل ابومسلم خراسانی به دست منصور دوانیقی، شورش و بلوا سراسر ایران را در برگرفت و نهضت های بی شماری به وقوع پیوست كه از مهم ترین آن ها قیام سنباد زردتشتی بود. در اندك زمان، زرتشتیان طبرستان و نواحی شمال قومس یعنی سنگسر (مهدی شهر)، شهمیرزاد و فولاد محله، به دور رهبر این نهضت جمع شدند و قومس و ری را به تصرف در آوردند، ولی در ساوه شكست خوردند و سنباد به قومس گریخت و پس از ضبط خزاین ابومسلم رو به طبرستان نهاد. وی پس از مدتی در دره های سنگسر و شهمیرزاد به قتل رسید.
ایالت كومش (قومس) از كانون های مهم اسماعیلیان در قرن های ششم و هفتم هجری بود. به طوری كه در این ایالت 150 قلعه در اختیار این فرقه بود كه هر مجموعه از آن ها را یك كدخدا و هر قلعه مجزای آن را یك محتشم كه به منزله فرماندار كل یا حاكم بزرگ بود، زیر نظر داشت.
سمنان در دوران مغول، هم چون سایر نقاط ایران از حمله و كشت و كشتار این قوم در امان نماند و متحمل خسارات جانی و مالی بسیار شد. این كشت و كشتار، در زمان تیمور لنگ نیز كه از سال 783 هجری حمله به ایران را شروع كرد، ادامه یافت.
پس ازظهورواستقرارحكومت صفویان، شاه اسماعیل صفوی به سركوب گردن كشان ولایت ها پرداخت. از جمله، حاكم قلعه فیروزكوه را دستگیر كرد و به این ترتیب، ولایت فیروزكوه و خوار، سمنان و سنگسر به تصرف صفویان درآمد. كریم خان زند با عنوان وكیل الرعایا مدت 29 سال در ایران سلطنت كرد، ولی در این مدت شهرهای سمنان، دامغان، شاهرود، بسطام، را در اختیار بزرگان خانواده قاجار قرار داد. بعد از مرگ خان زند، آغا محمد خان شیراز را ترك كرد و به طرف كومش و دامغان رفت و با گرد‌ آوردن عده ای از افراد قبیله خود، سرانجام توانست به ولایت كومش ( سمنان، دامغان و بسطام ) و ولایت جنوبی دریای خزر دست یابد. پس از آغا محمد خان، برادر زاده وی به نام فتحعلی شاه قاجار بر اریكه سلطنت تكیه زد و از همان ابتدای سلطنت، خطه قومس را كه زادگاهش بود مورد توجه قرار دارد و ذوالفقار را به عنوان حاكم سمنان برگزید. نام جغرافیایی قومس تا اواخر دوران قاجاریه بر سر زبان ها بود، لیكن در دوران حكومت پهلوی اول، سمنان در شمار شهرهای استان دوم، یعنی مازندران در آمد.  


مشخصات جغرافیایی


شهرستان سمنان مهم ترین منطقه استان سمنان است كه در درازای جغرافیایی 53 درجه و 23 دقیقه و پهنای جغرافیایی 35 درجه و 34 دقیقه واقع شده است. این منطقه از خاور و شمال خاوری به شهرستان دامغان، از شمال به شهرستان ساری و قسمتی از شهرستان سواد كوه، ازباختر به شهرستان های گرمسار و دماوند و از جنوب به شهرستان های نایین و اردستان محدود می شود.
شهرستان سمنان در دامنه‌های جنوبی سلسله جبال البرز قرار گرفته و به تدریج از شمال به جنوب از ارتفاع آن كاسته می شود و به كویر نمك منتهی می شود. رشته كوه البرز هم چون دیواره‌ای شهرستان سمنان را از مازندران جدا می ‌سازد. ارتفاع متوسط شهرستان سمنان از سطح دریا 1132 متر است و در فاصله 234 كیلومتری خاور تهران و در مسیر جاده اصلی (آسفالته) تهران – مشهد واقع شده است.
بر اساس آخرین آمار جمعیتی در سال 1375 جمعیت این شهرستان 142330 نفر بوده كه از این رقم 91045 نفر جمعیت مركز شهرستان بوده است. مردم شهرستان سمنان آریایی نژادند و به زبان فارسی با گویش سمنانی سخن می گویند. شهر سمنان مركز شهرستان سمنان وهم چنین مركز استان سمنان است. شهر سمنان درغرب گذر آهوان قرار گرفته و به گفته سیاحان این جاده محبوب ترین راه جهت رسیدن به ری در تابستان با گذشتن از ده كوهستان و دارا بودن مناظر خرم و زیبای طبیعی بوده است. شهرستان سمنان از راه های ارتباطی جاده ای, راه آهن و هوایی برخوردار است. مهم ترین مسیرهای دسترسی از شهرهای بزرگ به این منطقه راه اصلی تهران – مشهد است كه از میان شهر سمنان می گذرد. دراین مسیر فاصله سمنان با گرمسار 118، با تهران 234، با دامغان 110، با شاهرود 176 و با مشهد 658 كیلومتر است.
مسیرفرعی سمنان – مهدی شهر به درازای 18 كیلومتر که پس از طی 26 کیلومتر با گذشتن از مهدی شهر به شهمیرزاد می رسد و مسیر فرعی سمنان– فیروزكوه به درازای70 كیلومتر از جمله دیگر راه های مناسب این منطقه هستند. سمنان هم چنین در مسیر راه آهن سراسری تهران – مشهد قرار دارد.